Ombudsman vindt overheid onbetrouwbaar richting landbouw:
'Boerenverstand is te vaak genegeerd'
Reinier van Zutphen, de Nationale Ombudsman, sprak sinds 2019 regelmatig met boeren uit verschillende provincies over hun ervaringen met de overheid. Hij hoorde steeds dezelfde boodschap, namelijk dat boeren niet weten waar ze aan toe zijn. Om die reden startte hij in 2025 een onderzoek om de impact van overheidsbeleid op boeren gestructureerder in beeld te brengen. De centrale vraag was of er de afgelopen tien jaar sprake was van behoorlijk overheidshandelen in relatie tot de agrarische sector.
Daarvoor sprak de ombudsman met 32 boeren en 25 stakeholders, waaronder belangenbehartigers, zoals LTO, NAJK, Agractie en NMV. Ook werden vertegenwoordigers van de Wageningen Universiteit (WUR) en Rabobank geïnterviewd.
‘Beleid gaat alle kanten op en biedt geen zekerheid’
In het eindrapport met als titel ‘Een boer met kiespijn lacht niet’ concludeert de ombudsman dat de overheid op vier punten tekortschoot: zij was onvoldoende betrouwbaar, nam te weinig regie, was onvoldoende transparant over beleid en luisterde te weinig naar boeren.
In het kader van betrouwbaarheid is de ombudsman van mening dat de overheid de afgelopen jaren te wisselvallig was. Voorstellen zijn gewijzigd, ingetrokken of uitgesteld. Daardoor bleven boeren in onzekerheid achter. ‘Deze onbetrouwbaarheid heeft de afgelopen jaren geleid tot stilstand en gebrek aan toekomstperspectief voor boeren. Daarmee heeft ze ook geleid tot een stilstand in nieuwe ontwikkelingen en innovaties die het boerenbedrijf duurzamer en bestendiger kunnen maken.’
Daarbij sloten regels van het Rijk en provincies niet op elkaar aan of spraken ze elkaar tegen. Deze onbetrouwbaarheid heeft de afgelopen jaren geleid tot stilstand en gebrek aan toekomstperspectief voor boeren. ‘Uit de verhalen van boeren blijkt dat deze afstemming er de afgelopen jaren niet was; beleid of wet en regelgeving op het ene beleidsterrein sprak beleid of wet en regelgeving op een ander beleidsterrein tegen. Het perspectief van de boer stond niet centraal en er was geen aandacht voor de praktische gevolgen voor boeren van dit gebrek aan afstemming.'
Als voorbeeld noemt hij boeren met gronden verspreid over verschillende gemeenten en/of provincies. Zij kregen te maken met regionale verschillen in beleid en regelgeving: iets wat op het ene deel van hun boerenbedrijf wel mag, mag op een ander deel van hun erf niet. ‘Ook dit heeft geleid tot stilstand’, concludeert de Nationale Ombudsman.
Overheid moet transparanter zijn over eigen handelen
De overheid moet daarom transparant en voorspelbaar zijn. Tegenstrijdige regelgeving speelt in de ogen van de ombudsman ook een rol. ‘Wanneer boeren constateren dat in een andere provincie of gemeente, of in grensgebieden zelfs in een buurland als België of Duitsland, voor vergelijkbare situaties wel vergunningen worden verleend, terwijl zijzelf tegen beperkingen aanlopen, is voor hen niet altijd duidelijk waarop deze verschillen zijn gebaseerd. Het gevolg hiervan is dat boeren de afgelopen tien jaar weinig begrip konden opbrengen voor de maatregelen en regels waarmee zij te maken kregen (en soms nog hebben)’, stelt de ombudsman vast.
Boeren voelen zich niet serieus genomen
Ook wordt er niet geluisterd naar boeren. Dat geldt op landelijk niveau, maar ook op individueel niveau. Hoewel belangenbehartigers wel bij de overheid aan tafel zitten, ervaren boeren dat de overheid hen niet als serieuze gesprekspartner zag. Ook ervaren individuele boeren dat ambtenaren niet goed naar hen luisteren en dat zij hun kennis en ervaring onvoldoende meenemen. ‘Juist omdat voor boeren hun ondernemerschap zo nauw verbonden is met hun identiteit, is het voor hen extra schrijnend als zij niet gehoord worden.’
Adviezen ombudsman voor overheid
De ombudsman adviseert de minister van Landbouw om duidelijke doelen voor de lange termijn te stellen en daaraan vast te houden, zodat boeren weten waar ze aan toe zijn. Daarnaast moet het Rijk meer regie nemen, zodat boeren niet de dupe worden van tegenstrijdige regels van het Rijk en de provincies rond bijvoorbeeld stikstof en natuur. Het gaat dan ook om afstemming met uitvoeringsorganisaties, zoals RVO en de NVWA.
Ook moeten overheden boeren beter betrekken bij politieke besluiten. Zij moeten de kennis en ervaring van boeren beter benutten en met hen bespreken welke mogelijkheden er zijn voor hun bedrijf. ‘Hun boerenverstand is de afgelopen jaren te vaak genegeerd’, aldus van Zutphen. Volgens de ombudsman vraagt dit inzet van het ministerie, provincies, gemeenten en uitvoeringsorganisaties.
‘Erkenning wat is misgegaan, betekent niet dat regels versoepeld worden’
De ombudsman plaatst wel een kanttekening. Erkenning van wat er is misgegaan, betekent volgens hem niet dat regels gelijk aangepast moeten worden, omdat de overheid ook moet voldoen aan rechtelijke uitspraken en aan Europese regels.
Van Zutphen legt uit: ‘Voor boeren kunnen die keuzes ingrijpend zijn. Dit kan betekenen dat zij anders moeten werken, minder dieren moeten houden, hun bedrijf moeten verplaatsen of zelfs stoppen. Zij moeten daarom kunnen rekenen op een overheid die eerlijk is over wat wel en niet kan en geen beloften doet die zij niet kan waarmaken. Pas dan ontstaat weer ruimte voor boeren om die keuzes te maken. Niet alleen over hun bedrijf, maar ook over hun toekomst, hun gezin en hun leven.’
Agractie: Stikstofmaatregelen kabinet sluiten niet aan bij conclusies rapport ombudsman'
Agractie denkt dat landbouwminister Jaimi van Essen (D66) het rapport van de Ombudsman kan gebruiken als onderbouwing voor zijn beleid, waar Agractie, als onderdeel van de Landbouw Alliantie, geen voorstander van is.
‘Zo zou de huidige minister van LVVN kunnen zeggen dat hij op dit moment al uitvoering geeft aan de aanbevelingen van de Ombudsman. Immers, hij heeft op 26 juni en op 3 november een samenhangende aanpak gepresenteerd, waarbij hij de regie heeft genomen en de uitvoering van dat plan samen met de lagere overheden gaat oppakken’, stelt Agractie. ‘In het plan staan langetermijndoelen en wordt ook aangegeven hoe die lange termijn moeten worden bereikt. Agractie sluit niet uit dat de minister zo zal gaan reageren.’
Agractie heeft een andere lezing van boeren die perspectief willen, zoals de ombudsman stelt. ‘Dat is niet het perspectief dat de minister voor ogen heeft. Agrariërs willen dat er naar hen geluisterd wordt. En daarbij gaat het niet alleen agrariërs als individu, maar ook om organisaties als Agractie, die nu vaak het gevoel hebben dat zij beter tegen een stoelpoot kunnen praten. De maatregelen die de minister heeft aangekondigd op 26 juni en op 3 november hebben geen draagvlak in de agrarische sector en sluiten wat dat betreft op geen enkele manier aan bij de conclusies van het rapport van de Nationale Ombudsman.’
Bas Lageschaar
Bas Lageschaar groeide op tussen de weilanden in de Achterhoek. Daardoor had hij altijd al belangstelling voor de agrarische sector. Voor Agrio zit hij in de redactie politiek en beleid. Bas volgt het laatste (regionale) nieuws op de voet en schrijft voor de regionale websites en verschillende printuitgaven.
Beeld: Phil Nijhuis, Nationale Ombudsman
Bron: Nationale Ombudsman
